Maroko – informacje praktyczne. Jak zaplanować bezpieczną i udaną podróż?

Współpraca reklamowa z ITAKA

Podczas naszej podróży Maroko praktycznie codziennie prezentowało przed nami inne oblicze. Jednego dnia byliśmy w samym centrum dużego miasta, a kolejnego lądowaliśmy pośrodku kamienistego pustkowia gdzieś w górach. Krajobraz zmieniał się błyskawicznie, ludzie też. W ciągu dwóch tygodni przejechaliśmy sporo kilometrów, testując różne drogi i poznając zarówno tę mocno turystyczną, jak i zupełnie prowincjonalną stronę kraju.

Zaskoczeń trochę było, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Dlatego zebraliśmy wszystkie nasze wnioski z tej wyprawy w jednym miejscu. Niezależnie od tego, czy planujesz przemierzyć kraj samodzielnie, czy wybierasz się na zorganizowane wakacje, praktyczne informacje o Maroko pomogą Ci przygotować się do drogi. W tym przewodniku znajdziesz samą esencję: od logistyki na lotnisku i cen, przez internet, czystość i bezpieczeństwo, aż po codzienne, zaskakujące ciekawostki kulturowe. Powstał z tego całkiem pokaźny poradnik, dlatego rozgość się wygodnie i zobacz, co warto wiedzieć przed wylotem!

Co znajdziesz w tym wpisie o Maroko:

• Podstawowe informacje
  • Wybierz opcje dla siebie
• Lotnisko w Maroku
  • Bezpieczeństwo
  • Organizacja
  • Wymiana pieniędzy
  • Parking i dojazd do centrum autobusem
• Maroko praktycznie nie ma 5G
• Jedzenie
• Ceny
• Czy w Maroku jest czysto?
• Nasz spostrzeżenia (król, zwierzęta, płatności, cmentarze)
• Atrakcje – co zobaczyć, co pominąć?
• Podsumowanie – czy w Maroku jest bezpiecznie?

Podstawowe informacje

• CZAS: W Maroko obowiązuje stale czas letni. Tą decyzją kraj wyprzedził Unię Europejską i trzeba powiedzieć, że to chyba komfortowe i pozytywne dla mieszkańców. Innymi słowy, podczas naszej zimy nie przestawiamy zegarków ale latem przesuwamy wskazówki o 1 godzinę do tyłu. Ta zasada obowiązuje także podczas Ramadanu.
• WALUTA: Lokalną walutą jest dirham (MAD / dh), którego wartość to ok. 40-45% złotówki. Najwygodniej jest albo dzielić lokalną cenę na pół i odjąć jeszcze 10-15% albo przyjąć przelicznik 10 MAD = 1 EUR. Ten drugi system jest bardzo popularny i wręcz spotykaliśmy się z możliwością zapłacenia za produkty właśnie w EUR. Dirham marokański jest walutą niewymienną co ni mniej ni więcej oznacza, że nie uda nam się jej kupić/sprzedać za granicą.
• JĘZYK: Maroko jest praktycznie całkowicie opanowane przez język arabski i francuski. To utrudnia komunikację ale znajomość angielskiego powinna w 90% sytuacji wystarczyć. Komunikacja w tym języku będzie dość podstawowa i uzupełniana cyframi/liczbami bądź sygnałami migowymi. Tak było z nami ale w rozmowach zasadniczo nie wykraczaliśmy poza pewne „turystyczne” standardy.
• RELIGIA: To nie tajemnica, że w Maroko dominuje Islam. Kraj ten dość pobłażliwie traktuje turystów i toleruje ubiór czy zachowanie ale ta zasada ma mniejsze zastosowanie na terenach oddalonych od popularnych szlaków. Inna kwestią jest fakt, że większość ciekawym miejsc oraz zabytków to obiekty sakralne. Tutaj albo w ogóle nie wejdziemy (meczety) albo obowiązywać będzie daleko posunięty konserwatyzm w ubiorze i zachowaniu. Można ogólnie przyjąć, że podobnie jak np. w Omanie warto zwiedzać atrakcje z zakrytymi ramionami i kolanami, w strojach skromnych, które więcej zakrywają niż odsłaniają (szczególnie w przyp. kobiet).
• POGODA: Czy latem jest ciepło? Oczywiście tak, nawet gorąco. A zimą? Cóż, właśnie wtedy przyszło nam zwiedzać Maroko i o ile w środku dnia temperatura oscylowała wokół komfortowego poziomu 18-21^oC o tyle wieczorami, nocą i wczesnym rankiem zatrzymywała się na poziomie 5-8^oC. Było to pewne wyzwanie, ponieważ liczyliśmy na większy komfort termiczny niż tylko ciężkie i ciepłe koce.

Jak zaplanować podróż do Maroka? Wybierz opcję dla siebie

Maroko można odkrywać na wiele sposobów i wszystko zależy od tego, jakiego rodzaju wypoczynku akurat potrzebujesz. Samodzielny road trip daje pełną niezależność, ale wymaga też czasu na logistykę i podejmowania wielu decyzji na miejscu.

Dla osób, które stawiają pierwsze kroki w podróżach poza Europę lub po prostu chcą maksymalnie odpocząć, świetną alternatywą są wyjazdy zorganizowane. Pozwalają oswoić się z tutejszą kulturą w bardzo komfortowych warunkach. Ciekawym i elastycznym rozwiązaniem jest oferta biura podróży ITAKA, która pokazuje, że zorganizowany urlop nie musi oznaczać nudy. W zależności od Twoich potrzeb, możesz wybrać jedną z opcji:

• klasyczne hotele: idealny wybór na stacjonarny relaks i ładowanie baterii w sprawdzonym standardzie
• city break: kilkudniowe, intensywne podnóże nastawione na odkrywanie klimatu jednego miasta
• wycieczki objazdowe: gotowy, bezpieczny plan zwiedzania najciekawszych miejsc z transportem i przewodnikiem.

Niezależnie od tego, która forma podróży jest Ci bliższa (samodzielna czy zorganizowana), przed wylotem warto poznać kilka wskazówek, które ułatwią pobyt na miejscu.

Lotnisko w Maroku – organizacja, dojazd i waluta

Portem lotniczym naszego przylotu i odlotu był Marrakesz. Lotnisko zdecydowanie plasujące się pod względem komfortu w drugiej połowie tabeli. Zaskoczyło nas pierwszego i ostatniego dnia wyjazdu w sposób raczej mało pozytywny i nie chodzi tu o dość nonszalanckie podejście do czystości czy estetyki.

Bezpieczeństwo

Ilość kontroli bezpieczeństwa była niespotykana nigdzie indziej, nawet w Bombaju czy New Delhi. Skanowanie bagaży i sprawdzanie biletów lotniczych ma miejsce już przy wejściu/wyjściu z terminala co drastycznie wpływa na czas wymagany do odprawienia się na lot lub wyjścia do miasta. Co prawda nie potrzebujemy wiz ale po wylądowaniu spędziliśmy dobre 40-50 minut w kolejce do odprawy paszportowej (internet huczy od informacji o kolejkach sięgających 2-3 godz. w sezonie). Ta była średnim doświadczeniem głównie z uwagi na fakt, że stanowiąc trzyosobową rodzinę kazano nam podchodzić pojedynczo. Niekończące się pytania o powód przyjazdu i miejsca gdzie się zatrzymujemy powodowały, że przekazywaliśmy sobie wydrukowane szczegóły z Booking/AirBnB. Tak, Maroko praktycznie wymaga wszystkiego na papierze i dobrze, że byliśmy na to przygotowani. Wtedy po raz pierwszy pojawiły się u nas sztuczne uśmiechy…

Organizacja

Oznaczenia lotniskowe i piktogramy ze wskazówkami są w miarę klarowne, ale zapewnienie tylko jednego punktu z ekranami wyświetlającymi odloty/przyloty w hali mającej kilkadziesiąt stanowisk odprawy bagażowej to czysty żart. Co więcej, nikt (w sposób czytelny i zrozumiały) nie zapowiada z głośników zmian… a takie miały w naszym przypadku miejsce. Odprawa bagażowa została przeniesiona na stanowiska w części terminala dedykowanego dla lotów krajowych. Kto by pomyślał? Wyzwaniem jest także konieczność zapewnienia wydrukowanych kart pokładowych na lot powrotny (Ryanair). Nieważne czy masz bagaż nadawany czy nie, musisz stać w kolejce aby uzyskać boarding pass. Dlaczego? Ponieważ przy kontroli osobistej ktoś stawia tam pieczątkę aby po kontroli kolejny pogranicznik dostawił drugą sprawdzając czy jest pierwsza. Wszystko jasne, prawda? Aby biurokracji stało się zadość – pośrodku hali odlotów stoi całkiem niepozorny znak, na którym ta właśnie informacja jest napisana. Nikt zatem nie będzie mógł powiedzieć, że „nie wiedział”. Cudo.

Na koniec okazało się, że linie lotnicze bezpłatnie drukują karty pokładowe na lotniskach, gdzie nie są akceptowane ich aplikacje i kody QR. Nie było to nigdzie jasno opisane, więc rezerwując loty zapłaciliśmy zawczasu za możliwość wspólnego siedzenia i zrobiliśmy odprawę na oba odcinki kilka dni przed wyjazdem. To dawało nam komfort ale tylko gdy linie lotnicze nie wprowadzą zmian wymagających ponownego drukowania dokumentów. Na szczęście nic takiego nie miało miejsca.

Wymiana pieniędzy

Po odprawie paszportowej widzieliśmy dosłownie kolejki osób stojących przy punktach wymiany walut. Gdzieś w sieci znaleźliśmy informację, że warto pofatygować się do Al Barid Bank (narodowy bank pocztowy) zlokalizowanego w hali odlotów. Bank nie pobiera prowizji od wypłat w swoich bankomatach w całym kraju oraz prowizji od wymiany waluty. Oferowany kurs EUR-MAD okazał się być bardzo zbliżony choćby do oferty Revolut, co nas bardzo ucieszyło. Uznaliśmy, że nie wymienimy całej gotówki tylko jej większą część. Resztę – jeśli zaszłaby taka potrzeba – planowaliśmy wypłacać z bankomatów.

Jak tam dotrzeć? Wychodząc z hali przylotów należy iść prosto korytarzem do hali przylotów. Tu, mniej więcej pośrodku, przy filarach po prawej stronie znajdziemy oddział Al Barid Bank. Operacja wymiany pieniędzy wymaga od nas przygotowania paszportu. Sprzedając w drodze powrotnej dirhamy musieliśmy dodatkowo pokazać kartę pokładową.

Parking i dojazd do centrum autobusem

Jeśli wynajmujesz (jak my) samochód, to wiedz, że w terminalu nie znajdują się żadne biura wypożyczalni. To o tyle cenna uwaga, że praktycznie każda strona w internecie opisuje ich lokalizację jako „inside terminal”. Te bardziej renomowane są usadowione ok. 200-250m od wejścia, raczej pod koniec parkingu. Stoi tam szereg kiosków, do złudzenia przypominających kontenery z oknami, z logo Avis / Budget / Hertz na dachach. Te mniej renomowane i lokalne są jeszcze dalej o ok. 100m. Nasza wypożyczalnia dosłownie… przyjechała. Facet wysiadł z auta i otwierając bagażnik oznajmił, że to jego mobilne biuro. Abyśmy jednak mogli się znaleźć trzeba było po niego najpierw zadzwonić, ale o tym w części poświęconej karcie SIM.

Przyjeżdżając do Marrakeszu z zamiarem przemieszczania się komunikacją publiczną warto skorzystać z autobusów (sprawdź trasy):

• LINIA L19: Sprzed terminala (za postojem taksówek) autobus zawiezie Ciebie do samego centrum miasta (meczet Koutoubia, plac Jamaa el Fna). Bilet kupisz u kierowcy (ok. 30 MAD w jedną stronę bądź 50 MAD za bilet powrotny, ważny 2 tyg.). Możesz wysiąść w dowolnym punkcie trasy.
• LINIA L11: To nieco bardziej wymagające logistycznie rozwiązanie, ale bardzo opłacalne i również dowożące do samego centrum. Należy dotrzeć do ronda za parkingiem lotniskowym na Av. Guemassa. Tu skręcając w lewo po ok. 50m znajdziemy coś na kształt przystanku przy budynku z filarami. Za przejażdżkę w jedną stronę zapłacimy… 4-5 MAD, a więc mniej niż 2 zł.

Maroko praktycznie nie ma 5G

I niech nikt nie twierdzi, że jest inaczej proponując zakup lepszej karty. Najszybszą technologią przesyłania danych jest 4G. Gdzie zatem kupić kartę SIM? Nie wiemy 🙂 Oczywiście coś jest na lotnisku ale od kilku już lat polegamy na eSIM. Ogólnie to rozwiązanie jest droższe, ale nikt nam nie grzebie w telefonie, nie trzeba pokazywać paszportu, a przesył danych jest dostępny w 1-2 minuty od wylądowania i wyłączenia trybu samolotowego. Mamy doświadczenie z Airalo (8/10) ale ostatnio spróbowaliśmy MobiMatter (9/10) i bardzo sobie tę usługę chwalimy. Praktycznie wszędzie mieliśmy wystarczający zasięg sieci komórkowej, nawet w głębokich wąwozach górskich czy na skalistych pustkowiach. Prędkość nie porażała (wiadomo, 4G) ale transfery były stabilne. Czasem warto przedłożyć komfort nad niski koszt.

Dzięki temu rozwiązaniu oraz zainstalowanej płatnej w systemie pre-paid wersji Skype mogliśmy w miarę swobodnie telefonować. Dlaczego Skype? Możemy dzwonić na dowolny numer stacjonarny bądź komórkowy, a odbiorca widzi nasz numer. Wszystko wygląda więc bardzo normalnie, klasycznie. Różnica jest taka, że minuta takiej rozmowy to ok. 0,75-0,80 zł a nie 12-15 zł. Jakość rozmów jest dobra/bardzo dobra a kilkusekundowe opóźnienia zdarzają się dość rzadko. Z tego patentu korzystamy od blisko 10 lat! Oczywiście rozmów przychodzących nie odbieramy tylko oddzwaniamy.

Jedzenie

Marokańska kuchnia nas rozczarowała. Przed wyjazdem mieliśmy przekonanie, że kulinarnie będziemy dopieszczeni podobnie jak w Indiach, a wyszło jak wyszło. Abstrahując od naciągania w knajpach znajdujących się w turystycznych miejscach, smak potraw pozostawiał wiele do życzenia. Były po prostu niedoprawione, mdłe i bez szczypty soli, a próbowaliśmy zarówno w przydrożnych zajazdach jak i restauracjach z obrusami. Soki i herbata po berberyjsku są świetne. Śniadania w hotelach i prywatnych mieszkaniach również, a nawet śniadania w formie gotowych zestawów za równowartość 12-15 zł bardzo pozytywnie nas zaskoczyły. Oczywiście warto odejść od udeptanych szlaków turystycznych. Smak może będzie podobny ale oszczędzimy całkiem sporo pieniędzy. Sprawdziło się to np. w Essouria czy Szafszawan gdzie – akceptując bezsmak dań – zapłaciliśmy za nie o ponad 50% mniej niż w okolicy popularnych atrakcji. Być może tak niefortunnie trafialiśmy. Być może o czymś nie wiedzieliśmy…

Ceny

Tragedii nie ma, a nawet można napisać, że jest przyzwoicie. Jako turystów, będą nas interesowały głównie ceny w restauracjach, produktów spożywczych, koszty wejściówek do atrakcji oraz koszt zakupu pamiątek i transportu. Dokładne ceny ze zdjęciami i opisami umieściliśmy w oddzielnym wpisie Ceny w Maroko.

• Artykuły spożywcze są tańsze niż w Polsce. Większość naszych zakupów pochłonęła zdecydowanie mniej pieniędzy niż ich odpowiedniki w domu. Oczywiście to spore uogólnienie, ponieważ widzieliśmy na półkach dziwne wyjątki. Tu należy zaznaczyć, że atrakcyjność cenowa nie dotyczy produktów importowanych z Europy, bio oraz ogólnie sklepów w miastach typu Fez, Casablanka czy Marrakesz.
• Atrakcje biletowane oscylują między 40 a 100 MAD (16-40 zł). Może kwotowo nie jest to jakaś tragedia ale w zderzeniu z jakością czy obszernością spodziewaliśmy się albo czegoś bardziej intrygującego albo po prostu tańszego. Przykładowo bilet do muzeum Dar El Bacha w Marakeszu kosztował 60 MAD, do Kazbah Amridil 40 MAD, a do starożytnego Volubilis 100 MAD. Należy być przygotowanym na podwójne cenniki – dla Marokańczyków i turystów. Chyba wiadomo, które będą kilkukrotnie droższe?
• Pamiątki to temat bardzo indywidualny. Biorąc za wzór klasyczny magnes na lodówkę Maroko praktycznie otwiera zestawienie krajów o najtańszych pamiątkach. Podobnie jest z biżuterią, ceramiką i kosmetykami. Ilość oferowanych produktów rzemieślniczych wręcz powala na kolana, ale jak niby mieliśmy przewieźć do Polski ręcznie tkany dywan w bagaży podręcznym? 🙂
• Komunikacją zbiorową nie podróżowaliśmy, ale nie wydaje się ona rozsadzać portfela. Wydaliśmy za to kilkaset złotych na paliwo, które i tak było zauważalnie tańsze od tego w Polsce. Choć była to obowiązkowa pozycja na liście wydatków to nie znalazła się na jej szczycie i to pozytywna informacja. Po Maroko można jeździć, jeździć i jeździć. Wizyty na stacjach benzynowych nie są w Maroko traumatycznymi przeżyciami.

Czy w Maroku jest czysto?

Odpowiedź brzmi: to zależy, gdzie akurat stoisz. Maroko pod względem czystości jest pełne skrajności, od sterylnych, lśniących podłóg w pałacach, po sterty śmieci na obrzeżach miast. To jest dość niezrozumiałe gdy widzi się starszą osobę zamiatającą chodnik przed domem, która dosłownie po paru minutach w to samo miejsce wyrzuca przez okno jakiś plastik. Nagminnym jest wyrzucanie niedopałków papierosów czy papierków przez okna jadących samochodów. Jeśli nastawiasz się na europejskie standardy, przeżyjesz lekki szok. Jeśli jednak zrozumiesz specyfikę tego regionu, łatwiej przywykniesz do lokalnego klimatu.

Większość turystów zaczyna od Medyn (starych miast) w Marakeszu lub Fezie. Główne atrakcje turystyczne, okolice zabytków, meczetów i drogie bazary są regularnie sprzątane i naprawdę nie ma się do czego przyczepić. Czasami w nocy ulice Medyny są wręcz zmywane wodą. Wystarczy jednak skręcić w mało uczęszczaną uliczkę, by natknąć się na dzikie wysypisko, składowisko niepotrzebnych rzeczy lub odpadki. Daleko im do Indii z niechcianymi butelkami PET i reklamówkami, ale jeżdżąc po Maroku szybko zauważysz, że im dalej od głównych atrakcji, tym bardziej rzuca się w oczy problem z gospodarką odpadami. O ile nie widzieliśmy na własne oczy aby ktoś na poboczu drogi celowo pozbywał się śmieci, to ich ilość świadczy o problemie społecznym i braku edukacji. Z drugiej strony, typowo górskie, odcięte od świata wioski w Atlasie bywają zaskakująco czyste. Tam po prostu nie ma jeszcze tak wielkiego konsumpcjonizmu.

„Zemsta Sułtana” i problemy żołądkowe

Problemy żołądkowe to temat rzeka. Wiele osób uważa, że zatrucia wynikają z brudu w lokalnych restauracjach czy na ulicznych straganach. To jednak nie takie proste. Słynna „zemsta sułtana” rzadko kiedy jest efektem nieświeżego jedzenia, a jej głównym sprawcą jest po prostu zupełnie inna flora bakteryjna. Nasze europejskie żołądki są przyzwyczajone do innych szczepów bakterii. Choć woda z kranu w większych marokańskich miastach jest chlorowana i w teorii zdatna np. do mycia zębów, dla naszych organizmów może okazać się zbyt dużym wyzwaniem. Na szczęście przed rewolucjami można się skutecznie obronić.

• Pij wyłącznie wodę butelkowaną: Kupuj wodę fabrycznie zamkniętą i używaj jej nie tylko do picia, ale na wszelki wypadek również do płukania szczoteczki do zębów. Unikaj też napojów z kostkami lodu.
• Wprowadź profilaktykę przed wyjazdem: Przynajmniej na tydzień przed wylotem oraz przez cały czas trwania podróży przyjmuj probiotyki.
• Wybieraj miejsca z wysoką rotacją: Jedz tam, gdzie stołują się lokalsi i gdzie widać kolejki. Pełne stoliki to najlepszy dowód na to, że jedzenie jest przygotowywane na bieżąco i nie leży godzinami na słońcu.
• Zaprzyjaźnij się z miętową herbatą: Lokalny, gorący napar ze świeżej miętą i dużą ilością cukru, nie tylko pysznie smakuje, ale też świetnie dezynfekuje i wspomaga trawienie po obfitym posiłku.

Pamiętaj, że lekki, jednodniowy spadek formy żołądkowej na początku wyjazdu to często po prostu naturalna reakcja organizmu na zmianę klimatu i nowe przyprawy. Wystarczy chwila oddechu, probiotyk i zdrowy rozsądek, by szybko wrócić do sił i cieszyć się dalszym zwiedzaniem.

Temat tabu, czyli marokańska kanalizacja i kosz na papier

Niezależnie od tego, czy zarezerwujesz tradycyjny, luksusowy riad z lśniącymi kafelkami, czy skromniejszy pokój na prowincji, musisz przygotować się na jedną z najważniejszych zasad sanitarnych w Maroku. Lokalna kanalizacja bywa niezwykle kapryśna, a rury mają bardzo małą średnicę.

W praktyce oznacza to, że w większości toalet spotkasz się z prośbą (często w formie naklejki na ścianie), aby zużytego papieru toaletowego nie wrzucać do muszli klozetowej, lecz do ustawionego obok kosza na śmieci. Przy większości marokańskich toalet zamiast papieru znajdziesz mały wąż z wodą lub plastikowy dzbanek. Służą one do podmywania się, a papieru używa się głównie do osuszenia skóry. Marokańskie systemy odpływowe po prostu nie radzą sobie z rozpuszczaniem grubszego papieru. Wrzucenie zaledwie kilku kłębków potrafi w mgnieniu oka całkowicie zapchać odpływ. Uwierz mi, usuwanie takiej awarii w trakcie wymarzonych wakacji to ostatnia rzecz, jakiej chcesz doświadczyć. Może to brzmieć mało komfortowo, ale w hotelach i riadach te małe kosze są codziennie (a czasem nawet częściej) czyszczone przez obsługę.

Nasze spostrzeżenia

Można płacić kartą

W Maroko praktycznie w większości miejsc można płacić kartą! Na przykład w Marrakeszu nie wydaliśmy gotówki nigdzie oprócz medyny. Na 3 z 4 stacji benzynowych uregulowaliśmy rachunek plastikiem, podobnie w większości sklepów, knajp czy nawet w aptece. Kraj się cyfryzuje i choć gotówka nadal rządzi, karty płatnicze zdobyły już spory przyczółek.

Król patrzy na wszystko

W marokańskich kawiarniach, hotelach czy na ulicach na pewno zauważysz minigabloty i ramy ze zdjęciem tego samego mężczyzny. To wizerunek obecnego władcy kraju – króla Mohammeda VI. Kult monarchy jest tu niezwykle silny. Choć nie ma przymusu wieszania jego portretów, robi to niemal każdy właściciel biznesu z szacunku do tradycji oraz dla… świętego spokoju podczas ewentualnych kontroli urzędowych. Król dopasowuje swój wizerunek do miejsc i dlatego w hotelach pozuje w garniturze, w kawiarniach pije herbatę, a na targach nosi tradycyjną dżelabę. O królu mówi się w Maroku dobrze albo wcale. Krytykowanie monarchy lub żarty z jego wizerunku są prawnie zabronione i traktowane bardzo poważnie, dlatego w miejscach publicznych należy zachować w tej kwestii pełną powściągliwość.

Psy i koty

Ilość bezdomnych psów i kotów jest po-ra-ża-ją-ca. Nie było tak nawet w Gruzji słynącej z nonszalancji do naszych mniejszych braci. System jest taki, że w Maroko w miastach rządzą koty a na przedmieściach i poza osadami ludzkimi psy. Potężny plus dajemy Marokańczykom za dbanie o zwierzaki – są dokarmiane, zapewnia im się prowizoryczne schronienia z pudełek tekturowych, a maluchy które dziwnym trafem znalazły się na środku ulicy są przenoszone. Nie są też bite czy przeganiane i być może dlatego panuje dziwna symbioza gdzie niejednokrotnie widzieliśmy wygrzewające się w słońcu psiaki, przy których kładły się koty.

Marokańskie cmentarze

Mijając marokańskie cmentarze, możesz odnieść wrażenie, że to po prostu chaotyczne skupiska jasnych kamieni. W kulturze islamu podejście do pamięci o zmarłych opiera się na skrajnym minimalizmie. Nie ma odpowiednika naszego Święta Zmarłych, nie pali się zniczy i nie przynosi kwiatów. Nagrobki są niezwykle skromne, a na prowincji i w górach u Berberów grób oznacza się po prostu dwoma zwykłymi, polnymi kamieniami ułożonymi w miejscu głowy i w nogach zmarłego. Zmarłego chowa się bez trumny, zawiniętego jedynie w biały całun (kolor żałoby), układając ciało na prawym boku w stronę Mekki. Co ciekawe, w tradycyjnym kondukcie pogrzebowym biorą udział wyłącznie mężczyźni. Zwykłe cmentarze muzułmańskie nie są atrakcjami turystycznymi. Wchodzenie na ich teren przez niemuzułmanów oraz robienie zdjęć z bliska jest uznawane za duży nietakt i brak szacunku dla lokalnej kultury. Jeśli chcesz zobaczyć piękną architekturę, odwiedź oficjalną atrakcję – Grobowce Saadytów w Marrakeszu.

Natura wygrywa

Osoby szukające atrakcji turystycznych rodem np. z Egiptu będą rozczarowane. Miasta są urbanistycznymi koszmarkami, w których niestety są te wszystkie medyny i meczety. Wystarczy jednak wyjechać w delikatną „dzicz”, wcale nie tak daleko od miasta, aby napawać oczy naprawdę cudownymi widokami. Przemierzyliśmy nieco ponad 2200km jeżdżąc wszystkimi możliwymi drogami (i bezdrożami) i z pełnym przekonaniem możemy stwierdzić, że trafialiśmy na cudowne odcinki, nieskażone turystyką. Takie jak np. wymagająca droga lokalna 3533 (między Boujad a Taztot), na której dosłownie za każdym zakrętem szczęka opadała nam na kolana. Po kilku kilometrach ten odcinek wskoczył do naszego top 5 najpiękniejszych dróg świata. Tu nigdy, przenigdy nie pojawi się autokar, ponieważ przejazd osobówką – choć asfalt zasadniczo jest – stanowi mega wyzwanie.

Atrakcje – co zobaczyć, co pominąć?

Z góry zaplanowaliśmy swoistą pętlę po centralnej i północnej części kraju. Z góry odrzuciliśmy obrzeża Sahary (mieliśmy to w ZEA i Omanie) czy zdobywanie górskich szczytów, a tym bardziej byczenie się na plażach Agadiru. Chcieliśmy poznać historię wypisaną na murach meczetów, w uliczkach medyn i poznać prawdziwych Marokańczyków podczas ich codziennych obowiązków. Tak powstał plan na 14 dni, który może być dowolnie modyfikowany/skracany. Zaczęliśmy w Marrakeszu, skąd pojechaliśmy w kierunku Warzazat przez Ajt bin Haddu, a stamtąd do Ouzoud. Dalej mieliśmy morderczy odcinek do Fez, Meknes i przez Volubilis przedarliśmy się do Szafszawan. Będąc już tak wysoko na północy, zajechaliśmy do Tangeru w drodze do Asilah. Dalszy trip prowadził wzdłuż oceanu, do Rabatu, Casablanki i mocno na południu położonej Essourii. Stąd wróciliśmy 15 dnia na lotnisko Menara. Dokładny opis atrakcji we wszystkich odwiedzanych miastach przeczytacie w kolejnych wpisach. Dzisiaj tylko ogólnie piszemy co nas wyjątkowo urzekło.

Z perspektywy czasu chyba w naszym planie pominęlibyśmy tylko Warzazat, który i tak stanowił bazę na jedną noc. Być może jeszcze wodospady w Ouzud, które też stanowiły bazę noclegową w drodze do Fezu. Reszta destynacji była warta odwiedzenia i ponownie do nich zawitalibyśmy. Wyróżnienie wędruje do Szafszawan (mocno turystyczne ale ciągle mające klimat), Asilah (małe a urokliwe miasteczko z jeszcze cudowniejszą medyną), a podium zamyka Essouria za kilometry wspaniałej plaży i ciepełko. W kompletnie innej lidze znajdują się wcześniej wspomniane krajobrazy – tu nie sposób wskazać zwycięzcy. Trzeba po prostu jechać przed siebie i chłonąć Maroko.

Podsumowanie – czy w Maroku jest bezpiecznie?

Nie spotkaliśmy się z jakimikolwiek oznakami niechęci w stosunku do nas, turystów z Europy. Praktycznie wszyscy napotkani Marokańczycy byli w stosunku do nas mili, wyrozumiali, pomocni. Jedyne sytuacje gdy sprawy przybierały bardziej formalny obrót stanowiły kontrole policyjne, lotnisko i medyna w Marrakeszu w godzinach szczytu. Wydało nam się to dość zrozumiałe.

W kontekście bezpieczeństwa Maroko jest krajem stabilnym i komfortowym. Mieliśmy pewne obawy biorąc pod uwagę naszą trasę i miejsca noclegowe, ale wszystko okazało się kompletnie bezpodstawnym wyciąganiem fałszywych wniosków. W Maroko jest po prostu OK. Na tyle, że spotkaliśmy dość sporą liczbę kamperów z Francji czy Hiszpanii. Czy ktoś jechałby takim autem do strefy o podwyższonym ryzyku? No właśnie. Częste kontrole policyjne przy rondach czy na wjazdach do miast także robią swoje. Po prostu należy zachować zdrowy rozsądek i nie robić tego, czego nie robilibyśmy również w Polsce.